नवीन नरसिंह /काठमाण्डौं । रेडियो सूचना प्रवाहको एक सशक्त माध्यम हो। प्रविधि र सञ्चार क्षेत्रमा व्यापक परिवर्तन आए पनि रेडियोको महत्त्व र प्रभाव घटेको छैन। विशेषगरी नेपाल जस्तो भौगोलिक रूपमा विकट र विविधतायुक्त मुलुकमा रेडियो अझै पनि सबैभन्दा प्रभावकारी सञ्चार माध्यमका रूपमा स्थापित छ। यही कारणले संयुक्त राष्ट्रसंघले फेब्रुअरी १३ लाई विश्व रेडियो दिवस (World Radio Day) को रूपमा मनाउने घोषणा गरेको हो।
विश्व रेडियो दिवसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
संयुक्त राष्ट्रसंघको शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (UNESCO) ले २०११ मा फेब्रुअरी १३ लाई विश्व रेडियो दिवस को रूपमा घोषणा गरेको थियो। यस दिनको चयन गर्ने कारण भनेको १९४६ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको रेडियो युनिट स्थापना भएको दिन हो।
रेडियो दिवस मनाउनुका उद्देश्यहरू
रेडियोको महत्त्वलाई विश्वभर प्रचार गर्ने।
लोकतन्त्र, शान्ति, र विकासमा रेडियोको योगदानबारे जनचेतना जगाउने।
सञ्चार क्षेत्रमा रेडियोको सशक्त भूमिका स्थापित गर्ने।
रेडियोको पहुँच बढाउन प्रविधि तथा नीति निर्माणमा जोड दिने।
हरेक वर्ष रेडियो दिवस विभिन्न नारासहित मनाइन्छ, जसले रेडियोको वर्तमान भूमिका र भविष्यको दिशा पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।
नेपालमा सामुदायिक रेडियोको उदय
नेपालमा पहिलो पटक रेडियो प्रसारण वि.सं. २००३ (सन् १९४६) मा भएको थियो, जब सरकारी स्वामित्वमा रहेको रेडियो नेपाल स्थापना गरियो। तर, जनताको आवाजलाई प्राथमिकता दिने सामुदायिक रेडियो को अवधारणा भने निकै पछि मात्र आयो।
सामुदायिक रेडियोको सुरुवात
नेपालमा पहिलो सामुदायिक रेडियो रेडियो सगरमाथा हो, जसले वि.सं. २०५४ (सन् १९९७) मा प्रसारण सुरु गर्यो। यो रेडियोले नेपालमा सञ्चार अधिकारको नयाँ युगको सुरुवात गर्यो।
हाल नेपालमा ३०० भन्दा बढी सामुदायिक रेडियोहरू सञ्चालनमा छन्, जसले विशेष गरी ग्रामीण भेगमा रहेका नागरिकहरूलाई सूचना, शिक्षा, र मनोरञ्जन प्रदान गर्छन्।
नेपालका सामुदायिक रेडियोहरूको भूमिका
१. सूचना प्रवाह र जनचेतना अभिवृद्धि
सामुदायिक रेडियोले स्थानीय भाषामा समाचार, सूचना, र जनचेतनामूलक कार्यक्रम प्रसारण गर्छ।
विशेष गरी प्राकृतिक प्रकोप, स्वास्थ्य, कृषि, र सामाजिक विकासका विषयमा जानकारी दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
लोकतन्त्र र मानव अधिकार प्रवर्द्धन
निष्पक्ष पत्रकारिता गर्दै नागरिक अधिकार, अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता, र लोकतान्त्रिक मूल्य प्रवर्द्धन गर्छ।
जनताको आवाज राज्यका निकायहरूसम्म पु¥याउने प्रभावकारी माध्यमका रूपमा काम गर्छ।
स्थानीय संस्कृतिको संरक्षन
स्थानीय भाषा, संगीत, र परम्परालाई प्रवर्द्धन गर्न सामुदायिक रेडियोले ठुलो योगदान पुर्याइरहेको छ।
अवस्थागत विकास र जीविकोपार्जनमा सहयोग
कृषि, स्वास्थ्य, पर्यटन, र व्यवसाय प्रवर्द्धन सम्बन्धी कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सहयोग पुर्याइरहेको छ।
शिक्षा र मनोरञ्जनको स्रोत
ग्रामिण क्षेत्रमा विद्यालय र पुस्तकालयको अभावमा रेडियो नै ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रमुख माध्यम बनेको छ।
नाटक, गीतसंगीत, साहित्यिक कार्यक्रम जस्ता मनोरञ्जनात्मक सामग्रीहरू प्रसारण गरिन्छ।
सामुदायिक रेडियोको चुनौतीहरू
आर्थिक समस्या: विज्ञापनमा निर्भर रहनुपर्ने बाध्यता।
प्राविधिक कठिनाइहरू: पर्याप्त उपकरण र प्रविधिको अभाव।
राजनीतिक हस्तक्षेप: केही सामुदायिक रेडियोहरू राजनीतिक प्रभावमा चल्ने गरेका छन्।
स्थिर नीति निर्माणको अभाव: सरकारले रेडियो विकासका लागि प्रभावकारी नीति ल्याउन सकेको छैन।
रेडियो आज पनि सूचनाको सबैभन्दा भरपर्दो माध्यम हो। विश्व रेडियो दिवसले यसको महत्त्व उजागर गर्ने मात्र नभई, रेडियो प्रविधिलाई भविष्यसम्म जोगाइराख्ने सन्देश पनि दिन्छ। नेपालमा सामुदायिक रेडियोहरूले ग्रामीण क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पारिरहेका छन्। तर, सरकारले प्रभावकारी नीति तथा बजेट व्यवस्था गरी यी रेडियोहरूको दिगो विकासका लागि पहल गर्न आवश्यक छ। सूचना अधिकार, अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता, र स्थानीय विकासका लागि सामुदायिक रेडियो सशक्त माध्यम बन्नेछ।
लेखक सामुदायिक रेडियो प्रसारक संघ नेपालका केन्द्रीय उपाध्यक्ष हुन ।
प्रतिक्रिया!!
सम्बन्धित खबर
