नवीन नरसिंह नेपाली
काठमाडौं । नेपाल तथा भारत लगायतका हिन्दू समाजमा बसन्त पञ्चमी विशेष पर्वका रूपमा मनाइन्छ। यो दिनलाई विद्या, ज्ञान, कला, संगीत र विवेककी देवी सरस्वतीको पूजा गर्ने पावन अवसर** मानिन्छ। बसन्त ऋतुको आगमनसँगै प्रकृतिमा नयाँ ऊर्जा थपिने भएकाले पनि बसन्त पञ्चमीलाई उल्लासपूर्वक मनाइन्छ। धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक दृष्टिले यो पर्वको गहिरो महत्त्व छ।
. धार्मिक महत्त्व
बसन्त पञ्चमी माघ शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइन्छ। हिन्दू धर्मग्रन्थहरू अनुसार, यो दिन ब्रह्माजीले देवी सरस्वतीको सृष्टि गर्नुभएको थियो। देवी सरस्वतीलाई ज्ञान, शिक्षा, संगीत, कला तथा वाणीकी देवी मानिन्छ।
यस पर्वको धार्मिक महत्त्व निम्नानुसार छ:
– विद्या तथा ज्ञानको आराधना विद्यार्थी, शिक्षक, कलाकार तथा साहित्यकारहरूले सरस्वती देवीको पूजा गरी ज्ञान वृद्धि तथा विवेकको लागि आशीर्वाद लिन्छन्।
– पहिलो लेखन कार्यको शुभारम्भ: साना बालबालिकालाई अक्षर आरम्भ (विद्यारम्भ) गराउने शुभ दिन मानिन्छ।
– धार्मिक विधिहरू: सरस्वतीको प्रतिमा स्थापना गरी विशेष मन्त्र जप, आरती, प्रसाद वितरण र भजन-कीर्तन गरिन्छ।
-बसन्त ऋतुको स्वागत: यो पर्व बसन्त ऋतुको संकेत दिने भएकाले नयाँ जीवनशक्ति र सकारात्मक ऊर्जाको दिनका रूपमा समेत लिइन्छ।
सांस्कृतिक महत्त्व
बसन्त पञ्चमी हिन्दू समाजमा सांस्कृतिक रूपमा पनि निकै महत्त्वपूर्ण पर्व हो। यस दिन विशेष रूपमा समाजमा शिक्षाको महत्त्वलाई उजागर गरिन्छ।
यस पर्वका प्रमुख सांस्कृतिक पक्षहरू:
-विद्यालय तथा शिक्षालयहरूमा विशेष कार्यक्रमहरू: विभिन्न विद्यालय, कलेज र शैक्षिक संस्थाहरूमा सरस्वती पूजाका विशेष कार्यक्रम गरिन्छ।
– कलाकार र साहित्यकारहरूको सम्मान: साहित्य, संगीत र चित्रकला क्षेत्रका साधकहरूले देवी सरस्वतीको पूजा गरी सिर्जनात्मक ऊर्जाको प्रार्थना गर्छन्।
– पीतवस्त्र धारण गर्ने परम्परा: बसन्त ऋतुका प्रतीक स्वरूप यस दिन पहेँलो कपडा लगाउने परम्परा छ, जसले सुख, समृद्धि र सकारात्मक ऊर्जालाई दर्शाउँछ।
-सामाजिक एकता र सद्भाव: परिवार, विद्यालय तथा समाजभर पूजाका अवसरमा सामूहिक भजन-कीर्तन तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमको आयोजना गरिन्छ।
बसन्त पञ्चमी मनाउने विधि
– बिहानै स्नान गरी शुद्ध भई सरस्वती देवीको प्रतिमा वा चित्र अघि दीप प्रज्वलन गरिन्छ।
– देवीलाई पीतवस्त्र, अक्षता, मालासहित पूजा अर्पण गरिन्छ।
– विद्यार्थी तथा शिक्षकहरू मिलेर भजन-कीर्तन, मन्त्र जप तथा विद्या सम्बन्धी प्रवचनहरू सुन्छन्।
– साना बालबालिकालाई ‘अक्षरारम्भ’ गराइने विशेष परम्परा रहेको छ।
– प्रसाद वितरण गरिन्छ, जसमा दही, चना, बेसार हालेको चामल तथा पहेँलो मिठाइ विशेष रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
आधुनिक युगमा बसन्त पञ्चमीको महत्त्व
आजको डिजिटल युगमा शिक्षाको परिभाषा फराकिलो बनेको छ। तर पनि, ज्ञान, शिक्षा र कलाको महत्त्व कहिल्यै घट्दैन। बसन्त पञ्चमीको अवसरमा शिक्षाको महत्त्वमाथि पुनः ध्यान केन्द्रित गरिन्छ।
नेपालमा डिजिटल शिक्षाको विस्तार भइरहेको छ, जसमा सरस्वती पूजालाई प्रविधि-मैत्री बनाउन नयाँ उपायहरू अपनाइएका छन्। सामाजिक सञ्जाल तथा अनलाइन प्लेटफर्महरूमा बसन्त पञ्चमीको प्रचार-प्रसार गरिनु यसको आधुनिक रूपान्तरणको संकेत हो।
बसन्त पञ्चमी केवल धार्मिक मात्र नभई सांस्कृतिक, सामाजिक तथा शैक्षिक दृष्टिले पनि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण पर्व हो। ज्ञानको आराधना गर्ने, नवीन ऊर्जा प्राप्त गर्ने, कला र संगीतको सम्मान गर्ने तथा समाजमा एकता र सद्भाव फैलाउने यस पर्वलाई जति महत्त्व दिइन्छ, त्यति नै सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।
यसैले, बसन्त पञ्चमीलाई उत्साहका साथ मनाउँदै ज्ञान, शिक्षा र सृजनशीलताको मार्गमा अघि बढ्नुपर्छ। **देवी सरस्वतीको कृपाले हामी सबैमा ज्ञान, विवेक र सत्यको प्रकाश फैलाओस्!**
प्रतिक्रिया!!
सम्बन्धित खबर
